Автор: Саша Ігнатовіч

Пытанне ўзаемадачынення прасторы (у тым ліку гарадской) і гендару займае даследчыкаў і даследчыц разнастайных гуманітарных дысцыплін, а гэтаксама актывістаў і актывістак самых розных сацыяльных рухаў ужо не першае дзесяццігоддзе. Якім чынам гендарныя дачыненні маніфестуюцца ў прасторы, і якім чынам прасторавыя дачыненні праяўляюцца ў канструктах гендару?

Мужчыны і жанчыны рознага ўзросту, класу, расы/этнічнасці, фізічных/разумовых магчымасцей і сексуальнасці па-рознаму асвойваюць (гарадскую) прастору, надзяляючы пэўныя месцы асаблівай значнасцю і пазбягаючы іншыя. Гарадскія вуліцы і паркі для адных з’яўляюцца прасторай разнявольвання і перфарматыўнасці ідэнтычнасці, а для іншых — месцамі страху, няўпэўненасці, пераадолення.

Ключавымі канцэптуальнымі паняткамі геаграфій сексуальнасці, фемінісцкіх геаграфій, геаграфій сексуальнага грамадзянства, гарадскіх даследаванняў з’яўляюцца «месца», «маштаб», «геаметрыі ўлады» і іх дачыненні з канцэптамі «прастора», «ідэнтычнасць», «лакальнасць», «мяжа». Канфігурацыі дачыненняў паміж дадзенымі канцэптамі, гэтаксама як і даследчыя метадалогіі ў межах дадзеных дысцыплін, могуць значна адрознівацца, аднак асновай з’яўляецца натхнёнае працамі Анры Лефеўра разуменне вытворчасці прасторы як сацыяльнага працэса, а самой прасторы як умовы сацыяльнай вытворчасці [1].

Узаемаабумоўленасць вытворчасці прасторы і гендарных рэжымаў, што вызначаецца ўладнымі дачыненнямі [2], стала вачавіднай для фемінісцкіх антрапалагінь і географак у выніку даследаванняў «публічнай» і «прыватнай» сфер, аналізу сувязі сацыяльнага статуту жанчын і прастораў, якія яны займаюць, і іншых лакалізаваных у прасторы гендарных дачыненняў. Такім чынам, стала магчымым сцвярджаць, што вытворчасць (гарадской) прасторы і вытворчасць гендарнай суб’ектыўнасці заўсёды з’яўляюцца вынікам уладных дачыненняў.

Калі разглядаць гендарныя дачыненні як арганізаваныя дачыненні ўлады і няроўнасці, важна ставіць пад пытанне значэнне, якое прыпісваецца адрозненням паміж катэгорыямі «мужчына» і «жанчына», і разумець гендар нагодай і вынікам паўсядзённых узаемадзеянняў, якія кантралююцца грамадствам. У гэтым сэнсе вытворчасць гендарнай суб’ектыўнасці (працэс азначвання, напаўнення значэннем гендарных катэгорый і прадпісання гэтага значэння пэўным індывідам на падставе біялагічных і культурніцкіх фактараў) ёсць працэсам, неаддзельным ад дыскурсіўных практык, дзякуючы якім, як сцвярджае філосаўка і даследчыца гендара Джудыт Батлер, пэўныя «культурніцкія формы гендара займаюць месца натуральных, пашыраючы свой уплыў і ўладу над суб’ектам» [3]. Згодна даследчыцы, гендарнай ідэнтычнасці суб’екта не існуе па-за яго дзейнасцю — «да і пасля праяваў гендара», — дадзеная ідэнтычнасць канструюецца перфарматыўным чынам, у акце руху і свайго праяўлення. Дадзенае дзеянне адбываецца ў пэўнай прасторы, і таму можна сцвярджаць, што перфарматыўнасць мае не толькі дыскурсіўнае, але і прасторавае вымярэнне. Таму месцы, як і суб’екты, не існуюць апрыоры, аднак канстытуююцца ў перфарматыўным акце.

Такім чынам, месцы і гендарныя суб’ектыўнасці ўзаемазалежныя. З аднаго боку, месцы прадукуюцца ў выніку паўтараных дзеянняў суб’ектаў, якія яны лічаць адпаведнымі дадзеным месцам і таму самавачавіднымі. З іншага боку, месцы прадукуюць гендарныя суб’ектыўнасці і ідэнтычнасці менавіта ў выніку паўтараных дзеянняў, ініцыяваных суб’ектамі ў адпаведнасці са «здаровым розумам» нормамі паводзін у дадзеным месцы [4]. Гетэранарматыўны целавы кантакт любога кшталту: пацалункі, абдымкі, трыманне за рукі ды інш. — можа назірацца практычна ў любым месцы горада. Фармат гэтых паўтараных дзеянняў залежыць ад функцый таго альбо іншага месца, але збольшага лічыцца адпаведным нормам паводзін (за выключэннем некаторых месцаў працы і адпачынку).

Дадзеныя дзеянні трапляюць у катэгорыю «здаровага сэнсу» менавіта таму, што яны паўтараюцца раз за разам і вызначаюцца грамадствам як «натуральныя». Такім чынам, гетэрасэксуальная суб’ектыўнасць рэпрадукуецца ўсечасна, і гарадская прастора набывае адпаведны характар. Тая самая інтэракцыя, але паміж суб’ектамі, якія не адпавядаюць катэгорыям гетэранарматыўнасці, можа ўспрымацца як парушэнне паводніцкай нормы ў пэўнай прасторы, бо не адпавядае патрабаванням «здаровага сэнсу» і паўтаральнасці. У такім разе прадукуецца субверсіўная гендарная суб’ектыўнасць, а гарадская прастора канстытуюецца як гамагенная апазіцыя гэтай субверсіі, гетэранарматыўная матрыца, ў сваю чаргу, рэпрадукуецца і натуралізуецца.

Напрыклад, гарадская прастора Мінска канстытуюецца як гетэрасэксуальная, і дачыненні паміж суб’ектамі, якія адпавядаюць гетэранарматыўнай матрыцы, аўтаматычна лічацца «натуральнымі». У той самы час гендарна неканформныя суб’ектыўнасці маргіналізуюцца і лакалізуюцца ў спецыяльных «санкцыянаваных» месцах, якія могуць быць як месцамі сустрэчы супольнасці, так і інстытуцыяналізаванымі рэпрэсіўнымі месцамі. Менавіта таму ў дыскусіях адносна правядзення гей-параду ў Мінску так часта можна пачуць каментары адносна таго, што гетэрасэксуалы «не дэманструюць» сваёй сэксуальнасці і, адпаведна, гэтак жа мусяць рабіць тыя, хто не ідэнтыфікуе сябе з гэтай сэксуальнай ідэнтычнасцю. Тым не менш, штодзённыя прадстаўленне і рэпрадукцыя гетэранарматыўнасці на ўзроўні целавых практык, норм этыкету, рэпрэзентацый і арганізацыі гарадской прасторы з’яўляюцца настолькі аўтаматычнымі, што ўяўляюцца нейтральнымі і мяркуюцца нормай паводзін.

Выйсцем можа быць канцэптуалізацыя прадукавання альтэрнатыўных месцаў згодна Дорын Мэсі. Як адзначае сацыяльная географка, альтэрнатыўнае месца — гэта «сукупнасць сацыяльных дачыненняў, якія сутыкаюцца і пераплятаюцца ў вызначаных локусах […] як месцы сустрэчы» [5]. Такім чынам, з’яўляючыся нестатычнай працэсуальнай артыкуляцыяй момантаў узаемадзеяння сацыяльных адносін, камунікацый і досведаў, якія, аднак фармуюцца ў больш буйных маштабах, месца канцэптуалізуецца як пазбаўленае межаў і адзінай «унікальнай ідэнтычнасці» ў кантэксце спрошчанага супрацьпастаўлення катэгорый «вонкавы» і «унутраны».

Згодна Мэссі, прастора і месца адыгрываюць важную ролю ў канструяванні гендарных дачыненняў і ў барацьбе за іх перавызначэнне. Пачынаючы ад сімвалічнага значэння прасторы/месца і гендараваных паведамленняў, якія яны перадаюць, заканчваючы практыкамі гвалтоўнага выключэння, месцы не толькі самі набываюць гендарны характар, але і пачынаюць адлюстроўваць і рэагаваць на спосабы канструявання і разумення гендару [6]. Менавіта таму цэнтральным элементам жаночага/фемінісцкага і ЛГБТКІ+ рухаў з’яўляецца арганізацыя «месцаў сустрэчы» прадстаўнікоў розных супольнасцяў у гарадской прасторы, ад хатніх збораў суфражыстак да сустрэч бацькоў ЛГБТКІ+ падлеткаў.

Адным з важных дасягненняў фемінісцкіх даследаванняў стала дэканструкцыя і дэнатуралізацыя падзелу паміж «публічнай» і «прыватнай» прасторай, аднак, як адзначае гарадская і сацыяльная географка Лінда Макдаўэлл, гэтыя катэгорыі «ўсё роўна застаюцца значнымі, увасобленыя ў прававой і інстытуцыянальнай структуры розных грамадстваў, гэтаксама, як і арганізацыі гендарных падзелаў» [7]. Так, сацыяльныя, эканамічныя і палітычныя структуры вырашальныя не толькі ў вызначэнні і падтрымцы пэўных урбаністычных форм, але і пэўных версій прымальных цел. Прастора прадукуецца структурамі і прадукуе адпаведныя гендарныя дачыненні.

Такім чынам, гарадская прастора з’яўляецца важным аспектам канструявання гендарнай ідэнтычнасці і суб’ектыўнасці, а таксама сацыяльнага дзеяння і набыцця ведаў. Раёны і гарады, дзе няма цэнтраў дапамогі пацярпелым ад сексуальнага гвалту, цэнтраў для жанчын/мужчын сталага ўзросту, жанчын/мужчын з маленькімі дзецьмі і дзецьмі са спецыяльнымі патрэбамі, лесбі-гей-транс-інтэрсэкс+ арганізацый альбо дзе гэтыя месцы інкарпараваныя ў нарматыўныя сацыяльныя цэнтры і арганізацыі, уяўляюць сабой абмежаваную прастору для развіцця альтэрнатыўных дамінантным (нарматыўным) сацыяльных дзеянняў, ідэнтычнасцей, рухаў.

Месцапалажэнне мае значэнне ў развіцці палітычных ідэнтычнасцей і вызначае магчымасці калектыўнага палітычнага дзеяння. Калі казаць пра цэнтр для пацярпелых ад сексуальнага гвалту, то вачавідна, што яго размяшчэнне ў цэнтры горада робіць яго менш дасяжным для жыхароў і жыхарак спальных раёнаў, аднак павышае ступень ананімнасці, паколькі робіць менш верагоднай выпадковую сустрэчу з суседзямі альбо знаёмымі. Гэта ў сваю чаргу паніжае магчымасць салідарызацыі розных індывідаў з падобным вопытам і маргіналізуе гэты вопыт (бо ён канстытуюецца як ганебны). Улічваючы адміністрацыйна-эканамічныя фактары, лёгка зразумець, што на функцыянаванне такога кшталту інстытуцыі ў цэнтры горада неабходныя значна больш высокія выдаткі, чым на арганізацыю і падтрымку лакальных месцаў для сустрэч, што значна павышае магчымасць аўтаноміі ў дачыненні да структур капітала/дзяржавы, а таму адкрывае магчымасці для стварэння альтэрнатыўных прастораў, якія б асноўваліся на прынцыпах роўнасці, узаемадапамогі, салідарнасці.

Акрамя прынцыпаў, якія сцвярджаюцца базавымі для такіх альтэрнатыўных месцаў (альтэрнатыўных у дачыненні да нарматыўных ідэнтычнасцей і практык), важна ўлічваць, хто залучаны і хто не залучаны ў гэтыя прасторы. Да прыкладу, зразумелым і вартым павагі з’яўляецца самастойнае не-ўключэнне мужчын у сустрэчы жанчын, якія пацярпелі гвалт ад мужчын, тое самае тычыцца і жанчын у падобнай сітуацыі. Месцы сустрэчы ЛГБТКІ+ індывідаў мусяць быць бяспечнымі і вольнымі ад практык гамафобіі і трансфобіі і г.д. Тым не менш, гэта не азначае неабходнасці страфікаваць гарадскую прастору: месцы, адкрытыя як мага большай колькасці жыхароў, з’яўляюцца важным элементам вытворчасці альтэрнатыўнай дамінантнай гарадской прасторы. Аднак рэфлексіўнае стаўленне ў дачыненні да ўладных адносінаў і прывілеяваных пазіцый, якія яны ўтвараюць, з’яўляецца модусам рэзістансу ўладным практыкам выключэння і няроўнасці, якія ўдзельнічаюць ў вытворчасці прасторы і гендарных суб’ектыўнасцей.

Як бачна, альтэрнатыўныя прасторы і месцы таксама канструююцца ў адпаведнасці з геаметрыямі ўлады, рэгуляванне пэўных гендарных і сексуальных ідэнтычнасцей адбываецца і там. Выключэнне альбо стыгматызацыя пэўных перфарматыўных практык, якія падтрымліваюць такія ідэнтычнасці, як, прыкладам, «квір лесбійка», «трансгендарная асоба без аперацыі», «жанчына без дзяцей», «чорная трансгендарная жанчына са спецыяльнымі патрэбамі», дапамагае рэгуляваць практыкі супраціву нарматывізацыі, якая адбываецца ў той альбо іншай прасторы. Прыкладам такога кшталту вытворчасці гарадской прасторы з’яўляецца шэсце «Чарнобыльскі шлях», якое штогадова ладзіцца прадэмакрытычнымі сіламі ў Мінску.

У 2008 г. ў шэсці, акрамя непасрэдна прадстаўнікоў палітычнай апазіцыі дзейснай уладзе, прымалі ўдзел анарха-актывісты і актывісты гей-лесбі руху, якія ўзнялі вясёлкавы сцяг падчас праходу па вуліцах горада [8]. Вакол гэтага перфарматыўнага дзеяння разгарнуліся дэбаты сярод прадстаўнікоў прадэмакратычных і нацыяналістычных сіл: большасць каментароў у сеціве мела негатыўны і дыскрымінуючы характар, больш «талерантныя» каментатары выказваліся супраць выкарыстання вясёлкавай сымболікі, матывуючы гэта неабходнасцю адпавядаць перадвызначынаму сымбалічнаму значэнню мерапрыемства [9]. Такім чынам адбывалася дыскурсіўнае канстытуяванне нарматыўнай суб’ектыўнасці удзельніка/удзельніцы грамадзянскіх акцый. Адметна, што прыхільнікі дэмакратычных зменаў у Беларусі размясцілі (гома)сексуальную ідэнтычнасць і яе рэпрэзентацыю ў гарадской прасторы па-за межамі дапушчальнай субверсіўнай перфарматыўнасці альтэрнытаўнай суб’ектыўнасці.

У 2009 г. арганізатары «Чарнобыльскага шляху» увогуле забаранілі прадстаўнікам гей-лесбі супольнасці прымаць удзел у акцыі [10], а ў 2012 г. актывісты руху былі адціснутыя ў канец калоны [11]. Такім чынам, стратэгія вытворчасці гарадской прасторы, якая пазіцыянавалася як альтэрнатыўная дамінантнай (у дадзеным выпадку — дзяржаўнай, вертыкальнай), цалкам адпавядала логіцы гегемонных уладных дачыненняў.

Гэты прыклад падаецца даволі добрай нагодай для абмеркавання магчымасцей гарызантальнага прыняцця рашэнняў гараджанамі, гэтаксама як і ўжывання прынцыпу гарызантальнасці ў гарадскім актывізме. У адпаведнасці з прынцыпам гарызантальнасці, рашэнні, якія датычацца жыхароў горада, мусяць прымацца імі самімі ў выніку публічнай дыскусіі, у якой маюць магчымасць удзельнічаць на роўных прадстаўнікі розных гарадскіх супольнасцей. Нягледзячы на папулярнасць прынцыпу гарызантальнасці сярод актывістаў разнастайных сацыяльных рухаў, якія бачаць у ім альтэрнатыву вертыкальнаму тыпу арганізацыі прасторы і магымасць пераразмеркавання ўлады, гэты прынцып мае пэўныя абмежаванні. Як трапна адзначае ў сваёй даследчай працы Ілда Ліндэлл, сацыяльныя арганізацыі і актывісцкія групы практычна ніколі не функцыянуюць выключна ў адпаведнасці з прынцыпам гарызантальнасці. У прафесіяналізаваных альбо паў-прафесіяналізаваных структурах вертыкальныя дачыненні з’яўляюцца ў выніку адрознення кампетэнцый супрацоўнікаў/чальцоў. Гэтаксама як «нябачныя» альбо «натуральныя» чыннікі (якія заўсёды гендарныя!) вызначаюць канфігурацыі ўладных дачыненняў нават у альтэрнатыўных структурах.

Аналізуючы працу недзяржаўных арганізацый у Афрыцы, Ліндэлл заўважае, што часта менавіта вертыкальны тып арганізацыі працы стварае структурныя магчымасці для пераразмеркавання ўлады ў пэўных кантэкстах: грантавая падтрымка гарантуецца тым арганізацыям і праектам, якія ўлічваюць гендарны склад праектнай каманды і ўдзельнікаў. Такім чынам, у апрыёры патрыярхатных і гетэранарматыўных структурах жанчыны і індывіды, якія звычайна менш прадстаўленыя ў выніку дзеяння ўладных адносінаў, атрымліваюць доступ да пэўных рэсурсаў [12].

Тым не менш, важна ўлічваць, што колькасныя вымярэнні даступнасці рэсурсаў для розных індывідаў далёка незаўсёды адлюстроўваюць уладную дынаміку ўнутры сацыяльных структур. Менавіта таму галоўным прынцыпам мусіць быць прынцып рэфлексіўнасці ў дачыненні да прывілеяваных пазіцый, якія ўтвараюцца ўладнымі адносінамі. У сувязі з гэтым даволі прадуктыўным для абмеркавання падаецца прыклад мерапрыемстваў гей-параду ў Вільні ў 2010 і 2013 гг.

У 2010 г. ўдзельнікі першага гей-прайду ў Літве былі акружаныя паліцыяй з аднаго боку і радыкальнымі пратэстоўцамі супраць ЛГБТ-мерапрыемства з другога боку. Маршу годнасці ў тым выглядзе, у якім мы прызвычаіліся ўяўляць яго сабе, не было, бо група актывістаў была прасторава абмежаваная ракой Нярыс, паліцыяй і пратэстоўцамі. Далучыцца да прайду можна было толькі па папярэдняй рэгістрацыі, удзельнікаў да месца мітынгу падвезлі на аўтобусах. У адрозненне ад удзельнікаў гей-параду, пратэстоўцы — прадстаўнікі ўльтраправых і кансерватыўных рэлігійных супольнасцяў — занялі значна больш зручную пазіцыю, усю плошчу перад пешаходным «белым мастом». Паколькі прастора, на якой збіраліся староннікі ЛГБТ-супольнасці, была абмежаваная ў доступе, звычайныя мінакі не мелі магчымасці далучыцца да іх. У той жа час, доступ да шэсця пратэстоўцаў быў адкрыты. Такім чынам, прасторава і лікава удзельнікаў/удзельніц анты-прайду апынулася значна больш, чым удзельнікаў/удзельніц самога прайду. У выніку, замест шэсця пад вясёлкавымі сцягамі, па цэнтральным праспекце Вільні — праспекце Канстытуцыі — прайшло шэсце пад сцягамі са свастыкай.

У 2013 г., дзякуючы рэкамендацыям Літве з боку структур і інстытуцый Еўразвязу як да краіны-старшыні Рады ЕЗ, шэсце гей-прайду адбылося па цэнтральным праспеце Вільні, праспекце Гедзіміна, а святочны мітынг — на плошчы Лукішкі. Відавочна, што ў выпадку прыняцця рашэння аб месцы праходжання прайду гарызантальна, шляхам запрашэння да дыялогу розных груп, голас ультраправых і кансерватыўных груп мог бы быць значна больш гучным у сувязі са значна большай палітычнай уцягнутасцю іх чальцоў. Такім чынам, вертыкальны спосаб прыняцця рашэнняў аб арганізацыі гарадской прасторы ў спецыфічных кантэкстах, да якіх я б адносіла і беларускі, можа, наколькі б дзіўным гэта ні падавалася, ствараць магчымасці для ўзнікнення альтэрнатыўных месцаў сустрэч.

Тым не менш, пытаннем для даследаванняў і абмеркавання застаецца неабходнасць лакалізацыі такіх месцаў у прасторах, апрыёры нарматыўных і таму рэпрэсіўных да субверсіўных суб’ектыўнасцей. Калі вярнуцца да канцэпцыі месца Дорын Мэссі, можна меркаваць, што значна больш прадуктыўнай стратэгіяй з’яўляецца спроба дэцэнтралізацыі альтэрнатыўных гарадскіх практык і прымяненне прынцыпу гарызантальнасці ў геаграфічным сэнсе: зварот да тых раёнаў і частак горада, якія знаходзяцца на аддаленасці ад цэнтра, праца з дробнымі лакальнымі гарадскімі ўтварэннямі, правядзенне мерапрыемстваў у менш мэйнстрымізаваных прасторах.

[1] Гл. Harvey, D. The Condition of Postmodernity. Oxford: Blackwell, 1989, і Soja, E. Postmodern Geographies: the Reassertion of Space in Social Theory. London: Verso, 1989.
[2] Rendell, J. Introduction: «Gender, Space». In Gender, Space, Architecture: An Interdisciplinary Introduction. Ed. Jane Rendell, Barbara Penner, Iain Borden. London, New Yourk: Routledge, 2003. P. 102.
[3] Butler, J. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New Yrork: Routledge, 1990. P. 43.
[4] Brown, G., Browne, K., Lim, J. Introduction, or Why to Have a Book on Geographies of Sexuality. In Geographies of Sexualities: Theory, Practice and Politics. Hampshire:Ashgate Publishing Limited, 2007.P.4.
[5] Massey, D. Space, Place and Gender. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1994.P.154.
[6] Ibid. P. 179
[7] McDowell, L. Gender, Identity and Place.Understanding Feminist Georgaphies. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1999. P. 32.
[8] Чарнобыльскі шлях – 2008. Геі выказалі сваю салідарнасць. Даступны па адрасе: http://gaybelarus.org/naviny/belarus/charnobylski-shlyah-2008-gei-vykazali-svayu-salidarnasc.html
[9] http://zaranok.livejournal.com/14739.html?thread=61075
[10] Полуян, А. Ситуация представителей нетрадиционной сексуальной ориентации в Беларуси. Henrich Boll Stiftung Warsaw. Даступны па адрасе: http://pl.boell.org/sites/default/files/downloads/LGBT_Belarus_ru.pdf
[11] Лавникевич, Д., Барабан А. Минску позволили вспомнить Чернобыль. Даступны па адрасе: http://www.gazeta.ru/politics/2012/04/27_a_4565265.shtml
[12] Lindell, I. Transnational Activism Networks And Gendered Gatekeeping. Negotiating Gender in an African Association of Informal Workers. Current African Issues 48. Nordiska Afrikaninstitutet; Uppsala 2008, p. 27